dizgin nasıl doğdu?

Kitap ve dergi yayımlayan herkesin bildiği bir döngü var. Yazar metni Word'de yazar. Sonra dosya bir dizgiciye gider, orada sayfaya oturtulur, düzeltmeler gidip gelir, her seferinde yeni bir PDF üretilir, matbaa "kesim payı yok" der, kapak sırtı yanlış hesaplanır, on iki sayfalık bir düzeltme için bir hafta beklenir.

Bu döngüde tuhaf bir şey var. Yazar kitabının nasıl göründüğünü en son gören kişi oluyor. Oysa satırın nerede kırıldığı, sayfanın nerede bittiği, bölümün hangi sayfaya düştüğü yazının kendisiyle ilgili kararlar. Bir cümle uzatılınca sayfanın sonuna bir kelime sarkıyorsa bunun yazılırken görülmesi gerekir, iki hafta sonra bir PDF'te değil.

Bir de şu var. Piyasadaki araçlar ya yazmak için yapılmış (kelime işlemciler) ya da dizmek için (sayfa düzenleme programları). İkisi de öteki tarafı umursamıyor. Kelime işlemcide sayfa bir yanılsamadır, sayfa düzenleme programı ise yazıyı dışarıdan gelen bir malzeme gibi görür. Ortada, metnin sahibi için yapılmış bir araç yoktu.

dizgin bu boşluk için yazıldı. Adı da oradan geliyor. Kitabın dizgini yazarın elinde olsun.

Ne işe yarar?

dizgin bir yazma ve dizgi programı. Solda yazılır, sağda kitap gerçek sayfalar olarak dizilir. Her tuş vuruşundan bir saniye sonra sayfa yeniden oluşur. Fontlar, kenar boşlukları, bölüm başlıkları, sahne ayraçları, dipnotlar, ön bölümler (ithaf, epigraf, künye, içindekiler) yayıncılık kurallarına göre kendiliğinden yerleşir. "Bu böyle olmalı" denen kurallar programın içine gömülü. Bölüm sağ sayfada başlar, künye sol sayfadadır, sayfa numarası boş sayfaya basılmaz. Bunların bilinmesi gerekmez, program bilir.

Yazı bitince kapak stüdyosuna geçilir. Ön yüz, sırt ve arka kapak tek parça olarak hazırlanır. Sırt genişliği sayfa sayısından ve kâğıt kalınlığından hesaplanır, matbaanın istediği kesim payları eklenir. Sonra tek düğmeyle matbaa dosyası çıkar. İçinde iç blok, tam kapak ve matbaacının okuyacağı bir üretim föyü vardır. İstenirse dosya baskı standardına (PDF/X) çevrilir, renkler baskı profiline göre dönüştürülür. E-kitap için aynı metinden EPUB, Word ve Markdown da üretilir.

Sonra dergi geldi. Edebiyat dergisi çıkaranlar kitaptan farklı bir şey ister. Sütunlar, kesik fotoğraflar, etrafından dolaşan metin, çekme alıntılar, reklam sayfaları. Bunun için dizgin'e bir dizgi masası eklendi. Sayfaya çerçeveler konur, metin bir çerçeveden ötekine akar, bir fotoğrafın silüetine dolaşır, silüet istenirse fareyle çizilir. Fotoğrafın arka planı programın içinden kaldırılır. Kapak ve içindekiler yazılardan kendiliğinden üretilir.

Bir de editörlere yönelik parçalar var. Türkçe imla denetimi kelimeyi kök ve eklerine göre çözer, "rüzgâr" mı "rüzgar" mı sorusuna editörün tercihine göre cevap verir. Kişisel sözlük hesaba bağlıdır, her kitapta, her dergide geçerlidir. Bir Geçmiş paneli her değişikliği tarih ve saatiyle saklar, istenen ana geri dönülür. Birden çok yazarın çalıştığı kitaplar için bölüm bazlı bir kolektif çalışma düzeni var, kim hangi bölümü yazıyor, kim düzeltiyor, hangi bölüm kilitli, hepsi görünür.

dizgin, bir metnin yazıldığı andan matbaaya gittiği ana kadar bütün yolu tek programda yürütür.

Nasıl yapıldı?

dizgin tek kişilik bir atölye gibi geliştirildi. Her özellik gerçek bir ihtiyaçtan çıktı. Bir dergi sayfası dizilirken eksik olan şey ertesi gün programa girdi. Bu yüzden yol haritası bir belgede değil, dizilen kitaplarda yazılı.

Teknolojinin ayrıntısına girilmeyecek, çünkü kullananı ilgilendirmiyor. dizgin bir masaüstü programı, Windows'ta çalışıyor, Mac sırada. Yazılan metin bilgisayarda kalır, tek bir proje dosyasında durur, istenen buluta konur. Dizgiyi açık kaynaklı, modern bir dizgi motoru yapıyor. Bu motor, onlarca yıllık dizgi geleneğinin kurallarını (heceleme, dul ve yetim satır denetimi, satır ızgarası) bilir ve bir sayfayı bir saniyenin altında üretir. Canlı önizlemeyi mümkün kılan da bu hız.

Sunucu tarafı küçük tutuldu. Hesap doğrulama, Türkçe imla motoru, baskı standardına dönüştürme ve fotoğraflardan arka plan kaldırma gibi ağır işler sunucuda yapılır, program bunları gerektiğinde çağırır. Geri kalan her şey, dizgi dahil, kullanıcının bilgisayarında döner. İnternet gitse de kitap dizilir, dışa aktarılır.

Programın her sürümü kendi kendini test eder. Örnek bir roman açılır, dizgi doğrulanır, kapak üretilir, matbaa dosyası çıkarılır, dergi masasında sayfa kurulur, ekran görüntüsü alınır. Bunların biri bozulursa sürüm çıkmaz. Sürümler küçük ve sık, bazen günde birkaç tane. Program açılırken yeni sürümü görür, sessizce kurar, kalınan yerden açılır.

Kime göre?

dizgin öncelikle yazarlar için. Kitabını kendisi yayımlayanlar, küçük yayınevleri, dergi çıkaran edebiyat toplulukları, üniversite dergileri. Büyük yayınevlerinin dizgi departmanlarını değiştirmeye niyeti yok, o iş için başka araçlar var. dizgin'in derdi, elinde bir metin olan kişinin o metni basılabilir hâle getirmek için başkasına muhtaç olmaması.

Program dizgin.tr adresinde olacak. Temel şablonlar ücretsiz olacak. Denemek için bir e-posta yeterli.