Marka Tesla, iltifat Edison. Trump’tan Musk’a tarihi kısa devre!

Donald Trump, Tesla CEO’su Elon Musk’ı överken bilim tarihinden oldukça elektrikli bir isim seçti. The Washington Post’un aktardığına göre ABD Başkanı, 8 Ekim’deki ödül töreninde Musk için “günümüzün Thomas Edison’ı” ifadesini kullandı. Şirketin tabelasında Tesla yazarken iltifatın Edison üzerinden kurulması, övgü konuşmasına istemeden bir tarih dipnotu ekledi. 

Buradaki mizahı anlamak için elektrik mühendisi olmak gerekmiyor. Otomobil şirketine adını veren Nikola Tesla ile Thomas Edison, elektriğin nasıl üretileceği ve dağıtılacağı konusunda karşı cephelerde yer almış isimler. Dolayısıyla ortaya çıkan sahne, birine ailesinin en meşhur rakibinin adını söyleyerek iltifat etmeye biraz benziyor. 

İltifatın kabloları nerede dolaştı?

Üstelik Tesla adı, otomobile bilimsel bir hava vermek için rastgele seçilmiş bir süs değil. Şirketin kendi açıklamasına göre ilk Roadster’ın alternatif akımlı endüksiyon motoru, Nikola Tesla’nın geliştirdiği yaklaşımın devamıydı. Musk da 2010’daki bir şirket açıklamasında Tesla’nın kendisine ilham verdiğini, onun vizyonu ve dehası olmadan otomobillerinin mümkün olmayacağını söylüyordu.

Bu nedenle benzetmenin komik tarafı yalnızca iki mucidin soyadının aynı cümlede buluşması değil. Bir tarafta ticari kimliğini Tesla’nın mirasıyla ilişkilendiren şirket, diğer tarafta o şirketin yöneticisine Edison üzerinden verilen bir deha payesi var. Bilim tarihinin dipnotlarını okumadan hazırlanmış bir kutlama kartı hissi tam burada başlıyor.

Birbirlerine yalnızca rakip demediler

Nikola Tesla, Amerika’ya geldikten sonra bir süre Edison için çalıştı, ardından yolları ayrıldı. Daha sonra Edison’un ticari rakibi George Westinghouse ile ilişkisi, alternatif akım teknolojilerinin yaygınlaşmasında belirleyici oldu. “Akımlar Savaşı” diye anılan mücadele, iki mucidin kişisel anlaşmazlığından daha büyüktü ve elektrik altyapısının hangi sistem üzerine kurulacağıyla ilgiliydi.

Edison doğru akımı savunurken Tesla ve Westinghouse alternatif akım tarafındaydı. Doğru akım tek yönde akar, alternatif akım ise yönünü düzenli olarak değiştirir. Dönemin koşullarında alternatif akımın gerilimini transformatörlerle değiştirebilmek, elektriği uzak mesafelere taşımada önemli bir avantaj sağlıyordu.

Rekabet, laboratuvarda yapılan medeni bir fikir alışverişi olarak kalmadı. ABD Enerji Bakanlığının tarih anlatımına göre Edison, alternatif akımı tehlikeli göstermek için bir karalama kampanyası yürüttü ve bu kampanyada hayvanların elektrikle öldürüldüğü gösteriler de kullanıldı. Bugünün tabiriyle mesele, ürün karşılaştırmasından oldukça karanlık bir itibar savaşına dönüştü.

1893 Chicago Dünya Fuarı’nın alternatif akımla aydınlatılması ve Niagara Şelaleleri’ndeki hidroelektrik projesi, Tesla ile Westinghouse tarafının büyük başarıları arasına girdi. Niagara’dan üretilen elektriğin 1896’da Buffalo’ya ulaşması, alternatif akımın gücünü somutlaştırdı. Trump’ın iltifatında yan yana gelen soyadlarının arkasında, işte bu sert rekabet bulunuyor.

Cahillik belgesi mi, talihsiz benzetme mi?

Yine de bu sözden hareketle Trump’ın söz konusu tarihi bilmediğini kesin bir olgu gibi yazmak mümkün değil. Edison benzetmesi, Musk’ın sanayi ve teknoloji alanındaki faaliyetlerini övmek için de seçilmiş olabilir. Tarihsel ironiyi görmek başka, konuşmacının zihninden geçenleri bildiğini iddia etmek başka.

Fakat benzetmenin savunulabilir olması, komik tarafını ortadan kaldırmıyor. Teknoloji patronlarını büyük mucitlerin adıyla yüceltirken o isimlerin temsil ettiği gerçek çalışmalar ve çatışmalar kolayca dekor hâline geliyor. Okur açısından bu olayın asıl kazancı, alkış cümlesinin arkasındaki tarihi hatırlamak olabilir. İltifatın voltajı yüksek, tarih bağlantısını ise yeniden kontrol etmek gerekiyor.