4 Ekim'de Yattılar, 15 Ekim'de Uyandılar! OHA!falan Kronik'ten Tarihten Silinen 10 Gün

4 Ekim 1582 Perşembe gecesi yatağa giren Katolik Avrupa, ertesi sabah 15 Ekim Cuma'ya uyandı. Aradaki on gün tek bir papalık fermanıyla takvimden çıkarılmıştı. OHA!falan'ın tarih belgeseli serisi Kronik, bu gecenin hikâyesini anlatan Tarihten Silinen 10 Gün bölümünü olayın yıl dönümü olan 15 Ekim'de YouTube'da yayımladı.

Hakan E.'nin hazırladığı bölüm, Jülyen takviminin küçük hatasının nasıl on güne dönüştüğünü, Papa XIII. Gregorius'un Inter gravissimas fermanını ve Avrupa'nın neden yüzyıllar boyunca farklı tarihlerde yaşadığını arşiv belgeleri ve temsili sahnelerle anlatıyor. Bölüm, Osmanlı'nın tek gecede 13 gün atladığı 1917 geçişine de uzanıyor.

Yüzyılda Bir Güne Yaklaşan Hata

Jülyen takvimi, ortalama güneş yılının tam 365,25 gün sürdüğü varsayımına dayanıyordu. Bu tahmin gerçek yıldan yüzyılda bir günden biraz daha az fazlaydı ve takvim her dört yılda bir istisnasız artık yıl ekliyordu. 325'teki İznik Konsili'nden bu yana biriken fazladan artık günler, mart ekinoksunu 21 Mart'tan giderek daha öne çekmişti.

Bu kayma kiliseler için önemliydi, çünkü Paskalya'nın tarihi bu ekinoksa göre hesaplanıyordu. Reform, ilişkiyi yeniden kurmak için tarihi on gün ileri aldı. 4 Ekim 1582 Perşembe'yi 15 Ekim 1582 Cuma izledi. Haftanın günleri bozulmadı, yalnızca tarih değişti.

Inter Gravissimas Fermanı ve Yeni Artık Yıl Kuralı

Takvim, Papa XIII. Gregorius'un 24 Şubat 1582 tarihli Inter gravissimas fermanıyla yürürlüğe girdi ve adını da ondan aldı. Benimsenen reform, Calabrialı hekim Aloysius Lilius'un önerisinin değiştirilmiş bir hâliydi.

Yeni düzende dörde bölünen her yıl yine artık yıl sayıldı, ancak 100'e bölünüp 400'e bölünmeyen yıllar bu kuralın dışında kaldı. Bu yüzden 1800 ve 1900 artık yıl olmadı, 1600 ve 2000 ise artık yıldı. Böylece ortalama takvim yılı 365,2425 güne indi.

İsveç'in 30 Şubat'ı ve İngiltere'nin 11 Günü

Reformu önce Avrupa'nın Katolik ülkeleri benimsedi. Protestan ve Ortodoks ülkeler ise sonraki üç yüzyıl içinde yavaş yavaş geçiş yaptı. Büyük Britanya ve sömürgeleri 1752'de yeni takvime geçtiğinde düzeltilmesi gereken fark artık 11 gündü. 2 Eylül 1752 Çarşamba'yı 14 Eylül 1752 Perşembe izledi.,

İsveç'in geçişi ise hem zorlu hem de uzun oldu. 1700'de başlayan plan, farkı 1700 ile 1740 arasındaki 11 artık yılda 29 Şubat'ları atlayarak yavaş yavaş kapatmayı öngörüyordu. Plan aksadı ve 1712'de takvime eşi benzeri olmayan bir gün eklendi, 30 Şubat. İsveç Gregoryen takvime ancak 1753'te geçti. Avrupa'da geçiş yapan son ülke 1923'te Yunanistan oldu. Pek çok Ortodoks kilisesi ise dinî bayramlarında hâlâ Jülyen takvimini kullanıyor.

Osmanlı Tek Gecede 13 Gün Atladı

Osmanlı'da Rumi takvim 13 Mart 1840'ta uygulanmaya başladı. Jülyen takvimini esas alan Rumi takvim, Gregoryen miladi takvimden 13 gün gerideydi. 8 Şubat 1332 tarihli ve 125 sayılı kanunla Jülyen esaslı Rumi takvim kaldırıldı ve 15 Şubat 1332'yi 1 Mart 1333 izledi. Bu geçiş miladi takvimde 1917'ye denk geliyor ve böylece takvimden 13 gün silindi.

OHA!falan Kronik serisinin Tarihten Silinen 10 Gün bölümü, OHA!falan'ın YouTube kanalında izlenebiliyor.